Ялгыз каен....Аның татар кешесе өчен ,бүген дә ниндидер серле көчкә ия булуын танымый булмый.Күпчелек татар авыллары янында изге саналган ялгыз каеннарны очратырга туры килә.Бабаларыбыз җир белән күкне тоташтыручы каен агачы янында келәү үткәргән,корбан чалган.Каен ботакларына алама бәйләү йоласы бүген дә бик күп урында сакланган.Бу да үзенә күрә бер кече корбан.Күп кенә авылларда ялгыз каенны кисүчеләрнең аяныч язмышы турында ишетергә туры килә.Кеше өчен изге урынга кул күтәрү беркайчан да яхшыга илтми шул.
Калкурак җирдә үскән Ялгыз каен тирәсендә кояш уңае буенча әйләнеп Теләкләр әйтү-иң борынгы Тәңречелек йолаларыннан булыр.Юк,каеннан сорамыйлар,күкләрдән сорыйлар теләк теләүчеләр.Ялгыз каен кеше теләген күкләргә ирештерүче генә булып тора.Татардагы күмәк түгәрәк уеннар да шул келәүләрнең сакланган өлеше генә ич.Балаларның каен тирәсендз әйлән-бәйлән уйнавы да йола чагылышы ул.
Зыя Ярмәкинең "Ак Каен"ын хәтерлисезме?
Ак каен
Халык музыкасы
ЗЫЯ ЯРМӘКИ сүзләре
Яфраклары яшел ак каенның
Хәтфә җәйгән кебек һәр ягы.
Әйлән-бәйлән уйный яшь балалар,
Гөрләп тора һәр көн тау ягы.
Яшь балалар, бигрәк матур кызлар
Ак каенны сөеп мактыйлар.
Яз башында алар һәр ел саен
Ак каенда бәйрәм ясыйлар.
Ап-ак каен — инде бик карт каен,
Бизәлә ул язлар килгәндә.
Яшел яфрак яра һәр ел саен,
Кояш җылы нурлар сипкәндә.
Каен башын бәйләү,каен келәүләре керәшен татарларында бүген дә сакланган.
Ә менә бу язма,югарыда әйтелгәннәгә бер куәт йөзеннән:
Йола фольклоры (Мөслим төбөге)
Өй салганда каен бүрәнә кермәскә тырышалар безнең якларда. Ишегалларына, бакчаларга каен агачы утыртуны да өнәп бетермиләр. Каен кайгы китерә, янәсе. Шул уңайдан серле дә, сәер дә бер вакыйга хәтеремдә калган минем. Зәки абый Галләмов безнең мәктәптә хезмәткә өйрәтү дәресләре алып барды, хисапчы вазыйфасын да башкарды. Тәбәнәк кенә буйлы. Җор телле, эшкә дә бик уңган кеше иде, мәрхүм.
Беркөнне шулай агитколлектив җыелышына икәү барабыз.
- Ягсуп, картлар бик яратып бетерми инде, йорт каршындагы карт каенны кистем бит мин, кояшны каплап тора иде, - дип әйтеп куйды бу.
Мин мәктәп директоры да, партоешма секретаре да идем ул чакта.
- Укытучы башың белән картлар ырым-шырымына ышанып йөрмә иде, - дип, битәрләп ташладым тегене. Сүз шуның белән бетте.
Икенче көнне иртән иртүк Зәки абыйның хатыны Фәридә апа, тыны-көне бетеп, өйгә килгән.
- Әйдә әле, абыеңа әллә ни булды, - ди.
Бик ашыгып барсам да, соңарганмын булып чыкты: хезмәттәшем күзләрен мәңгелеккә йомган иде инде. Әле илле яшен генә тутырган, баш авыртуның да ни икәнен белмәгән сау-сәламәт ир иде бит, югыйсә.
“Карт каенны кисәргә ярамый, үзең утыртмаган булсаң, бигрәк тә”, - дигәннәр борынгылар. Хак сүзләрдер, мөгаен.
Ягсуп Мортазин, Яңа Сәет - Бөгелмә, 2011 нче ел.
http://muslumfolklor.narod.ru/yola10.htm
l
Шуәында ук интернетта табылган тагын бер язманы урнаштырасы килә:
Хәтер бит ул – мәңгелек
М.МАРТЫНОВА.
Һәр авылның үз төсе, үз йөзе, үз йолалары һәм менә шушы төсне, йөзне саклап яшәүче үз картлары була. Аларны авыл картлары, диләр. Тикшереп карасаң, аларның күбесе әле картлар яшенә җитмәгән дә, ләкин “акыллылыкларын”, урысча әйтсәк, “мудрыйлыкларын” хөрмәтләп, аларны картлар рәтенә куялар. Бүгенге язмамның герое Николай дәдәй дә әле “җитмешен” дә тутырмаган, әмма аны да олылап, “авыл карты” дип йөртәләр. Чөнки Тукай районы Мәләкәс авылында оештырылган бик күп изге эшләрнең башында ул тора. Быел пуминкада зиратка төшкән һәр кеше, зират өен карарга кереп, андагы үзгәрешләргә куанып чыкты. Менә ничә еллар инде бу кечкенә өй караучысыз, хуҗасыз булып, әкрен генә җиргә чүгеп бара иде. Заманында ул өйнең бурасын Петухов Петр, бердәнбер улын күмгәч, зиратка бүләк иткән. Эшне төгәлләп куярга, нишләптер, берәүнең дә тәвәккәллеге җитми. Кабер казырга төшкәч, кышкы бураннан, көзге яңгырлардан ышыкланырга зират өе кирәклеген һәркем белә, югыйсә. Ниһаять, кемнәрнеңдер куллары, акчалары җитеп, өйне “курчак өе” иткәннәр. Түшәм-сайгаклар нарат тактадан, өй эче вагонка белән эшләнгән, тәре кую урыннары ясалып, тәре челтәрләре чигеп эленгән, уңайлы өстәл, эскәмияләр ясап куелган. Чын мәгънәсендә, бәйрәм төсе иңгән өй эченә. Кемнәр эшләгәне белән кызыксынуыма каршы: “Аның кешесе билгеле инде, Кируш Микулае башлап йөрде, аннан белеш”, – диделәр. Евграфов Николай дәдәй белән күрешеп-сөйләшеп утырдык. Сүзне ул ерактан башлады: – Мин – сугыш чоры баласы, әти сугышка киткәндә, миңа бары бер яшь кенә тулып калган. Дөньяның авырлыкларын шактый татырга туры килде, ул заманны үзең беләсең... Права алырлык яшькә җиткәч, механизаторлар курсына укырга кердем дә, пенсиягә чыкканчы, тракторда эшләдем. Кая ул чакларда ниндидер изгелек эшләү, изге урыннарны торгызу, мәңгеләштерү турында уйлау... Колхоз дип, план дип эшләдек тә эшләдек. Динне саклау, йола үтәү дигән уйлар да башка килмәде. Хәзер уйлап куям да исем китә. Шул вакытларда күпме кадерле истәлекләребезне югалтканбыз, әби-бабайларыбыз белән бергә күпме хатирәләрне күмгәнбез. Торгызып утыртып сөйләтергә, өйрәттерергә иде дә бит, юк шул. Үткәннәрне кире кайтарып булмый... Моннан берничә ел элек бик нык чирләдем, үлем белән күзгә-күз очраштым, дисәм дә була. Менә шунда гомернең шулкадәр кыска икәнлегенә төшендем. Терелсәм, изге урыннарны карар, йолаларны торгызыр идем, дип адарындым. Аллага шөкер, терелдем. Инвалид группасы алсам да, әкрен генә йөреп торам. Менә шул. Эшемне Куян белән Мәләкәс авылларындагы “Ялгыз каен” чишмәсе янын чистартудан башладым. Ничәнче елларда икәнен берәү дә белми, әле Зәйгә безнең авыллар аша йөргәндә үк, бер шофер машинасы белән авылыбыз яныннан үткәндә, янында гына фонтан булып ыргылып су бәреп чыга. Тик торганда шулай бәреп чыккан су, шул сәгатьтә тынычланып, чишмә булып ага башлый. Шофер мондый гаҗәп хәлгә очравын Куян авылы кешеләренә сөйли. Тегеләре килеп карыйлар, бер дә юктан килеп чыккан чишмә суын эчкәч, суының искиткеч тәмле икәнен тоялар. Юынып карагач, тәннәре сихәтләнгәндәй була. Шулай итеп халык арасына чишмәнең дәвалау көче турында хәбәр тарала. Сәламәтлеккә туймаган кешеләр әллә кайлардан киләләр, рәхмәт йөзеннән, шундагы ялгыз каен ботакларына яулыклар элеп китәләр. Совет җитәкчеләренә бу ошамый, билгеле. Ничек тә халыкны бу изге урыннан биздерергә тырышалар. Җае да чыгып тора: колхоз сыерларын шунда чыгаралар, көтү йөри башлый. Чишмә ничек бәреп чыкса, шулай тиз югала да. Кешеләр генә аның янына йөрүдән, яулыклар элүдән туктамыйлар. Тора-бара заман үзенекен итә, чишмә урынының исеме генә кала. Мин менә шул чишмә урынын эзләп таптым. Бәхеткә каршы, изге чишмә турында уйлаучы бер мин генә түгел икән әле. Бертуган Василий һәм Анатолий Борисовлар ул урынны челтәрле тимер койма белән әйләндереп алганнар, агачлар утыртканнар. Мин куе ботакларны чабып, тирә-юньне чистарттым. Иванов Василийдан кач ясатып, аны чишмә урынына илтеп куйдым. Буш вакыт булганда, аяклар үзләреннән-үзләре шунда таба атлый. Мария тутаң чирләгәч, икәүләп шунда киттек, үзебез белгән иманнарны укып, яулык элеп кайттык. Әле менә бер уемны тормышка ашырасым бар: шул үзәнгә әбиләрне җыеп, белгәннәрен укытып, самавыр белән чәйләр әзерләп, сыйлап кайтарырга исәплим. Исән булсак, быел шул эшне оештырып аласым килә. Ә зират өенә килгәндә, күңел бик рәнҗи иде. Сораган өчен авызга сукмаслар әле, дип, инвестор Фәрит Хәйруллинга чыгарга булдым. Янәсе, такта белән ярдәм итмәсме. Ходайның рәхмәте яусын, ярар, булыр, диде. Ике кубометр тактаны китереп тә бирде. Яшьтәшем, үзем кебек пенсионер Нестеров Василийны бергә эшләргә чакырдым. Ул да күтәренке күңел белән алынды. Пуминкага әбиләр килергә эшләп тә бетердек. Зиратта ике көн өмә үтте, ял итәргә, тамак ялгап чыгарга зират өе бик ярап куйды. Әле шул ук бертуган Борисовлар тагын очрап: “Николай дәдәй, бик шәп булган бу, түбәсенә калай, тышына такта бирәбез, эшләп чыга алырсызмы?” – диләр. Эшләмәгән кая инде, бирәм дип торганда, тизрәк алып калырга кирәк. Авылда үз җегәрендә йөргән пенсионерлар күп, бәлки, алар да кушылып китәрләр... Әнә Еремеев Алексей да: “Миңа әйтмәгәнсез, мин дә эшләшкән булыр идем”, – дип үпкәсен белдерде. Менә шулай, Мария, берәүгә башлап йөрергә генә кирәк, иярүчеләр табыла ул. Алла бирса, зиратыбыз да каралыр, изге урыннарыбыз да бәяләнер, онытылган бәйрәмнәребез дә әйләнеп кайтыр. Бары тик кешеләрнең бер минутка туктап, үз-үзләренә әйтүләре кирәк: “Нәрсә дип шулкадәр тормыш артыннан куам соң әле мин? Бу өч көнлек дөньяда күпме изге эш кылдым? Барыбыз да “тегендә” барасы. Анда бару өчен, мин бүген ниләр эшләдем?” Читтән килгән Фәрит Хәйруллин, Наил Вәлиев менә нинди игелекле эш башкардылар, Мәләкәс халкы исеменнән зур рәхмәт аларга. Ә мин, гомер буе шушы Мәләкәс җирендә яшәгән, ничә буын әби-бабаларымның сөякләре шушы җирдә яткан Кируш Микулае, үземнең кулымнан килгәннең барысын да эшләдемме? Безнең әти: “Ир-атның я яхшылыгы, я яманлыгы белән исеме калырга тиеш, башкача булмый”, – дип әйтә торган иде. Безне ничек искә алырлар, белмим. Һәр хәлдә, яманлык белән булмасын иде, дип телим. Хәтер бит ул – мәңгелек. Буыннан-буынга тапшырыла. Николай дәдәйне тыңлаган саен, аңа карата хөрмәтем үсә барды. Гап-гади авыл кешесенең күңелендә күпме чисталык, башында күпме фәлсәфә, инде яше шактый булуына карамастан, беләгендә күпме җегәр... Ходаем, җирдә мондый кешеләр күбрәк булсын иде, дип теләк теләдем. P.S. Бу көннәрдә Николай дәдәй адарынган ниятен тормышка ашырды: “Изге каен чишмәсе” янына әбиләрне җыеп чәй эчерде. Бәйрәмгә өлкән түтиләр генә түгел, урта буын кешеләре дә килгән иде.
www.kryashen.ru/rus.php Менә бу ресурстан алынган язма,югарысөләнгәннәргә тагын бер тәм өстәп тора булыр.Аңлаганнарга әлбәттә.
Ә монысы Камка Түтәй.
Ә монысы профессор Паллас китабыннан.18 гасыр.
Ә менә монысы-КАМЧЫ. Фотолар белән идея өчен http://tatarkam.livejournal.com/ га бик зур рәхмәт.![[info]](https://lh3.googleusercontent.com/blogger_img_proxy/AEn0k_vWIaymnLJoA3iMrWoLuTdBGQI_dDg4Hplw0SK3myDiyeWeQXMWkeZg7Y6JbQ2h35IM2dKtiZIYvrL7f8T6FRSV7kBVfcsaJJQv5Z_bmyF03f7_soKI=s0-d){kind=small}
